İrade-i Külliyye

Ehl-i sünnete göre bütün fiiller ve davranışlar irade-i külliyyeye bağlı olarak meydana gelir. İrade-i külliyye ezelidir, başlangıcı yoktur, yaratılmamıştır. Güneş, ay, yıldızlar, bulut, yağmur, rüzgar ve tabiattaki bütün kuvvetler Allahü tealanın İrade-i külliyyesinin emrindedir. Allahü teala irade etmeyince hiçbir şey hareket etmez.

Allahü teala insanın ihtiyari (istekli) hareketlerini yaratmak için insanın iradesini şart, sebeb kılmıştır. Bu şart olmasa da yaratır. Fakat bu şart ile, bu sebeb ile yaratması adetidir. Peygamberlerinde (aleyhimüsselam) ve evliyasında (rahmetullahi aleyhim) bu adetini bozarak sebepsiz yarattığı çok görülmüştür.

Allahü tealanın kul irade etmeden de yaratması caiz ise de, ihtiyari (istekli) olan işleri yaratmağa kulların kalblerinin ihtiyar ve irade etmesini sebep kılmıştır. İrade-i cüz'iyyenin sebeb olması da Allahü tealanın irade-i külliyyesi iledir. Kul bir işi yapmağı ihtiyar ve irade edince, yani tercih edip dileyince Allahü teala da o işi irade ederse o işi yaratır.